Mustafa Sandal bir şarkısında "Onun arabası var, güzel mi güzel" diye insanı coşturuyordu. Bizim adamın da arabası vardı. Güzel mi güzel. Ama yürüyemiyordu. Parkinson teşhisi konmuştu; elleri titriyor, bacakları onu taşımakta zorlanıyor, bastonla zar zor adım atıyordu. Yine de arabasının direksiyonuna geçtiğinde kendini sağlıklı hissediyordu. Trafikte, park yerinde, hayatın akışında... Bir nebze olsun "normal" gibi hissedebiliyordu.
Ne var ki bu "normallik" hissi, AVM'nin otoparkında, hastanenin girişinde, terminalin yakınında park yeri ararken yerini absürt bir bürokrasi sarmalına bırakacaktı.
Bir Teşhis, İki Kurum, Üç Farklı Ses
Adamın hikâyesi Şubat 2022'de başladı. Sol elindeki titremeler geçmeyince nöroloğa gitti. Ankara'da hastane hastane dolaştı. Bilkent Şehir Hastanesi'nde "G-20 Parkinson" teşhisi kondu. Hacettepe'de bu teşhis ikinci kez onandı. Hastalık hızla ilerledi; yürüme zorluğu arttı, ağrılar arttı, baston geldi.
Adam yasal haklarını kullanabilmek için engelli raporu almaya karar verdi. 2023'te Sincan Eğitim ve Araştırma Hastanesi'nden %71 engelli raporu aldı. Süresizdi. "Engelli haklarından yararlanır" yazıyordu.
Ama iş, arabasını engelli park yerine koymaya gelince çatladı.
Emniyet'ten engelli kartı almak istedi. Bir polis "Rapor %90 olmalı" dedi. Bir diğeri "Sonuç bölümünde ÖTV muafiyeti yazmalı" dedi. Adamın derdi araba almak değildi ki; arabası zaten vardı. Sadece AVM'de, hastanede, terminalde girişe yakın park edebilmekti.
Ama Türkiye'de her kafadan bir ses çıkıyordu. Kanunu olmayan bir uygulama, keyfiyetle yürüyordu. Yönetmelikler vardı ama nasıl?
Lüks Araban Varsa, Engelin Olamaz!
Engelli hakkını motor gücüne, arabanın lüks olup olmamasına indirgemek de aynı saçmalığın daniskasıydı. Adamın yürüme zorluğu da var parası da var sana ne. İndirimli araba istemiyor, engelli olan bedeninin hastane yakınında park edebileceği izni veren bir otopark belgesi istiyor.
Ama o belgeyi almasının ÖTV muaf kararına bağlı olması kadar, bu kararın tıp uzmanlarına bırakılması da garip değil midir? Engelli hakkını motor gücüne, arabanın lüks olup olmamasına indirgemek de aynı saçmalığın daniskası değil midir? Adamın yürüme zorluğu da var, parası da var sana ne; otopark belgesi versene!
Raporun Peşinde Bir Ömür
2024'te ağrıları arttı. Yeniden rapor almak istedi. Ömür boyu raporu vardı ama arabayı park edebilmek için ÖTV belgeli engelli raporu alayım diye düşündü. Beytepe Hastanesi'nden bu kez %56 "kısmi bağımlı" raporu aldı. Ama sonuç bölümünde "ÖZEL TERTİBATLI ARAÇ KULLANMAYA İHTİYACI YOKTUR" yazıyordu. Vergi dairesi bunu "ÖTV'den muaf değilsin, engelli haklarından yararlanamazsın" diye yorumladı. Şifahen. Yazılı bir dayanak yok.
Adam hastaneyi aradı. "Sonuç bölümünü değiştiremeyiz, hakem hastaneye başvur" dediler.
Hakem hastane olarak Bilkent Şehir Hastanesi'ne gitti. 19 Kasım 2024'te %33 engel oranı verildi. Sonuç bölümü boş bırakıldı. Nörolog, "Kişinin takibi Hacettepe'de yapılıyor, ek patoloji görülmedi" diyerek engel oranı vermedi. Oysa Parkinson'un engel oranı %42'den başlıyordu. Adamın işitme cihazı vardı, skolyozu vardı, baston kullanıyordu. KBB ve FTR bölümleri gerekli açıklamaları yapmıştı. İlk iki raporda da bu yönde değerlendirme vardı.
Ama hakem hastane, sonuç bölümünü boş bırakarak adamın tüm engelli haklarını elinden aldı.
Peki Bu Sistem Kimin İçin Çalışıyor?
Adamın annesi 90 yaşında, yatalak. Engelli aracı, annesini taşımak için alınmış. Ama annesini ambulansla nakletmek zorunda kaldığı için adam o aracı sevgilisiyle geziyor.
Bir başkasının babası kalp ameliyatlı, felçli, %95 engelli. Keşke sürebilse, gezebilse... Ama engelli araç hakkını kızı kullanıyor.
Verdiğin raporu "tam kullanma süreç işine yararsa kullan" mantığıyla veriyorsun. Sonra da "neden kötüye kullanılıyor?" diye soruyorsun.
Ehliyet Veren Doktor Değil, Park Yeri Veren Trafik Polisi
Doktor hastalığa teşhis koysun. Ama arabayı nasıl süreceğine, nereye park edeceğine trafik bilirkişisi yani ehliyet vermeye yetkili birim karar versin. Türkiye'de her kafadan bir ses çıkıyor. Kanunu olmayan bir uygulama, keyfiyetle yürüyor. Yönetmeliklerle yürüyor ama nasıl?
ÖTV indirimi ile kapıya yakın park etme hakkını aynı kurul kararlaştırıyor. Ama biri maliye, diğeri trafik. Biri vergi, diğeri erişim. İkisi aynı rapora bakıyor, ikisi farklı şey anlıyor.
Adamın derdi belliydi: Alışveriş merkezlerinde, hastanelerde, terminallerde ve sair toplu kullanım alanlarında girişe yakın park etmek. Sadece bu.
Ama bunun için üç yıl, dört hastane, beş rapor, sayısız telefon, onlarca gidiş-geliş paralarını saymasak bile; binlerce lira harç verdi, mahkeme masrafı vererek hakkını almak için bir dava açmak zorunda kaldı.
Sonuç: Dram mı, Trajikomedi mi?
Mustafa Sandal'ın şarkısındaki gibi: "Onun arabası var, güzel mi güzel." Ama o araba, sahibine "sağlıklı gibi" hissettirse de, sistem ona "engelli gibi" davranmıyordu. Ya da tam tersi; sistem onu engelli kabul etmiyordu ama hayat onu her gün engelliyordu.
Adam sadece arabasını kapıya yakın park etmek istiyordu. Karşılığında ona bir bürokrasi labirenti verdiler. Doktor teşhis koydu, ama park yerini trafik polisi belirledi. Kurul rapor verdi, ama vergi dairesi yorumladı. Hakem hastane sonuç bölümünü boş bıraktı, ama adamın hayatı o boşlukta askıda kaldı.
Türkiye'de engelli olmak, sadece bedenle değil, bürokrasiyle de mücadele etmek demek. Ve o mücadelede, en basit talep "kapıya yakın park edeyim" en karmaşık cevaplarla karşılaşıyor.
Onun arabası var. Güzel mi güzel. Ama park yeri yok. Çünkü engelli sistem, engellenmiş "engelli"nin ne olduğuna bir türlü karar veremiyordu.