🔥 sosyalhizmet.com
Hak Temelli Dönüşüm Manifestosu

Olması Gerekenler: Sadaka Değil, Özgür Yurttaşlık

Mevcut sistem engelli bireyi heyetlerin insafına, ailesinin gelirine ve duvarlar arasına hapseden eski bir anlayışa dayanıyor. Oysa dünyada insan onurunu merkeze alan, önlüksüz ve bağımsız yaşam modelleri çoktan kuruldu. İşte kâğıt üzerindeki sadaka düzeni yerine olması gerekenler:

1. Türkiye’de Değişmesi Gereken Temel Sistem

I. Hane Geliri Testi Yerine “Bireysel Yurttaşlık”

❌ Mevcut Sistem (Aileye Bağımlılık) Reşit olmuş bir engelli bireyin aylığı ve desteği, birlikte yaşadığı annesinin, babasının veya kardeşinin maaşına göre kesiliyor; birey ailesine muhtaç bırakılıyor.
✅ Olması Gereken (Tam Yurttaşlık) 18 yaşını dolduran her engelli birey kendi başına tam haklı bir yurttaştır. Destek ve aylıklarda yalnızca bireyin kendi geliri esas alınmalıdır.

II. Balthazard Formülü Yerine “Destek İhtiyacı (ICF) Modeli”

❌ Mevcut Sistem (Oran Budama) Birden fazla engeli olan kişinin oranları Balthazard formülüyle matematiksel olarak küçültülüyor; insanlar %1-%2 farklarla haklarından mahrum bırakılıyor.
✅ Olması Gereken (Uluslararası ICF) Yüzdelik oran yarışı terk edilmeli; bireyin günlük yaşamda, eğitimde ve işte ne tür kişisel ve teknolojik desteğe ihtiyaç duyduğunu ölçen ICF sistemine geçilmelidir.

III. Vesayet Yerine “Destekli Karar Alma” (BM CRPD Md. 12)

❌ Mevcut Sistem (Hukuki Kısıtlama) Bireyler “kısıtlı” ilan edilerek seçme, sözleşme yapma ve kendi hayatı hakkında karar alma yetkisi elinden alınıyor.
✅ Olması Gereken (Destekli Karar Alma) Bireyin karar alma iradesini yok sayan vasilik yerine, kendi seçtiği güvendiği kişiler aracılığıyla karar almasını sağlayan destek mekanizması kurulmalıdır.

2. Dünyadaki İnsani Modeller, Sivil Köyler ve “Getto” Uyarısı

⚠️ Kritik Ayrım: Kilitli Koğuşlar ve İzole Gettolar Değil, Özgür Yaşam Alanları!

Dünyada demans, Alzheimer ve zihinsel/nörolojik destek ihtiyacı olan bireyler için hastane koridorlarını ve beyaz önlükleri ortadan kaldıran çok değerli modeller geliştirildi. Ancak BM Engelli Hakları Sözleşmesi Madde 19 uyarınca temel ilke şudur: Hiçbir uygulama engellileri toplumdan koparan kapalı bir “getto”ya dönüşmemeli; hedef, mahallenin ve kentin tam kalbinde Kişisel Asistanlık ile herkesle iç içe özgürce yaşamaktır.

🇳🇱 Hollanda — Önlüksüz Sivil Yaşam Köyü

De Hogeweyk (Weesp, Hollanda)

Dünyadaki ilk örneği Hollanda’da De Hogeweyk adıyla hayata geçirilen bu modelde hastane koğuşları ve beyaz önlükler tamamen kaldırıldı. Sağlık ve bakım çalışanları sivil kıyafetlerle mahalledeki esnaf, kasiyer, bahçıvan ve komşu rolünde görev alıyor; bireyler kendi yaşam tarzlarına uygun evlerde, markete ve tiyatroya giderek olağan günlük hayatlarını sürdürüyor.

Hak Savunuculuğu Notu: Kurum bakımını insanileştiren devrimci bir adımdır; ancak toplumdan yalıtılmış kapalı alanlar yerine bu sivil yaklaşımın doğrudan kent mahallelerinin içine entegre edilmesi esastır.
🇩🇰 Danimarka — Sivil Mahalle Modeli

Svendborg Demensby / Bryghuset (Danimarka)

Hollanda örneğinden ilhamla Danimarka’nın Svendborg kentinde kurulan Bryghuset (Demensby), klasik huzurevi ve bakım merkezi kalıplarını yıktı. Çalışanların üniforma giymediği, sakinlerin kendi yemeklerini pişirebildiği, müzik odaları, atölyeler ve mahalle kahvesiyle sivil kent yaşamına açılan sıcak bir mahalle modeli oluşturuldu.

Hak Savunuculuğu Notu: Dışarıdan gelen komşuların ve mahallelinin içeriyle sürekli etkileşimde olması, mekânın bir gettoya dönüşmesini önleyen en önemli unsurdur.
🇸🇪 İsveç — Altın Standart: Kişisel Asistanlık

İsveç LSS Yasası ve Kişisel Asistanlık Modeli

Engelli bireyi hiçbir köye veya kuruma kapatmadan, kendi evinde ve kendi seçtiği mahallede yaşamasını sağlayan sistemdir. Birey kendi asistanını kendisi seçer ve işe alır; asistanın ücreti devlet tarafından doğrudan bireyin bütçesine aktarılır. Böylece birey ailesine de kuruma da bağımlı olmadan çalışır, gezer ve yaşar.

Bizim Hedefimiz: Türkiye’de bakım aylığı adı altında aileye verilen sadaka düzeni yerine doğrudan bireye tanınan Kişisel Asistanlık hakkı yasalaşmalıdır.
🇦🇺 Avustralya — Kişiselleştirilmiş Bütçe

Avustralya NDIS (Ulusal Engellilik Sigorta Sistemi)

Engelliliği tıbbi bir “hastalık” veya “oran” olarak değil, toplumsal katılım desteği olarak ele alan sistemdir. Her bireyin kendi hedeflerine (eğitim, iş, erişilebilir konut, yardımcı teknoloji) göre kişisel destek bütçesi oluşturulur ve kaynak doğrudan bireyin kendi planlamasına bırakılır.

Bizim Hedefimiz: “%40 altıysan yoksun” diyen katı barajlar yerine her yurttaşın ihtiyacına özel destek planı uygulanmalıdır.
🤖 AI Hak Asistanı