Olması Gerekenler: Sadaka Değil, Özgür Yurttaşlık
Mevcut sistem engelli bireyi heyetlerin insafına, ailesinin gelirine ve duvarlar arasına hapseden eski bir anlayışa dayanıyor. Oysa dünyada insan onurunu merkeze alan, önlüksüz ve bağımsız yaşam modelleri çoktan kuruldu. İşte kâğıt üzerindeki sadaka düzeni yerine olması gerekenler:
1. Türkiye’de Değişmesi Gereken Temel Sistem
II. Balthazard Formülü Yerine “Destek İhtiyacı (ICF) Modeli”
III. Vesayet Yerine “Destekli Karar Alma” (BM CRPD Md. 12)
2. Dünyadaki İnsani Modeller, Sivil Köyler ve “Getto” Uyarısı
De Hogeweyk (Weesp, Hollanda)
Dünyadaki ilk örneği Hollanda’da De Hogeweyk adıyla hayata geçirilen bu modelde hastane koğuşları ve beyaz önlükler tamamen kaldırıldı. Sağlık ve bakım çalışanları sivil kıyafetlerle mahalledeki esnaf, kasiyer, bahçıvan ve komşu rolünde görev alıyor; bireyler kendi yaşam tarzlarına uygun evlerde, markete ve tiyatroya giderek olağan günlük hayatlarını sürdürüyor.
Svendborg Demensby / Bryghuset (Danimarka)
Hollanda örneğinden ilhamla Danimarka’nın Svendborg kentinde kurulan Bryghuset (Demensby), klasik huzurevi ve bakım merkezi kalıplarını yıktı. Çalışanların üniforma giymediği, sakinlerin kendi yemeklerini pişirebildiği, müzik odaları, atölyeler ve mahalle kahvesiyle sivil kent yaşamına açılan sıcak bir mahalle modeli oluşturuldu.
İsveç LSS Yasası ve Kişisel Asistanlık Modeli
Engelli bireyi hiçbir köye veya kuruma kapatmadan, kendi evinde ve kendi seçtiği mahallede yaşamasını sağlayan sistemdir. Birey kendi asistanını kendisi seçer ve işe alır; asistanın ücreti devlet tarafından doğrudan bireyin bütçesine aktarılır. Böylece birey ailesine de kuruma da bağımlı olmadan çalışır, gezer ve yaşar.
Avustralya NDIS (Ulusal Engellilik Sigorta Sistemi)
Engelliliği tıbbi bir “hastalık” veya “oran” olarak değil, toplumsal katılım desteği olarak ele alan sistemdir. Her bireyin kendi hedeflerine (eğitim, iş, erişilebilir konut, yardımcı teknoloji) göre kişisel destek bütçesi oluşturulur ve kaynak doğrudan bireyin kendi planlamasına bırakılır.